İçeriğe geç

Çene gelişimi ve ortodonti

Çarpık dişler kalıtsal mı, alışkanlıklar mı etkiler?

"Benim dişlerim de çarpıktı, çocuğumda da öyle olacak" düşüncesi pek çok ailede vardır. Gerçekte çarpık dişler ve çene uyumsuzlukları çoğu zaman tek bir nedene bağlı değildir. Ailelerden gelen özellikler zemini hazırlar; alışkanlıklar, solunum biçimi ve süt dişlerinin sağlığı ise bu zeminin nasıl şekilleneceğini etkiler. Bu yazıda hangi özelliklerin daha çok kalıtsal olduğunu, hangi etkenlerin değiştirilebileceğini ve aile olarak neler yapabileceğinizi anlatıyoruz.

· Santral Klinik editör ekibi

Çarpık diş ne demektir?

Günlük dilde çarpık diş denince çoğu zaman birbirinin üzerine binen ya da eğik duran dişler anlaşılır. Ortodontide ise konu daha geniştir: dişlerin dizilimi kadar alt ve üst çenenin birbirine göre konumu, dişlerin nasıl kapandığı ve yüz yapısıyla uyumu da değerlendirilir.

Bu ayrım önemlidir, çünkü farklı sorunların nedenleri de farklıdır. Örneğin dişlerin dar bir alana sığmaması çoğu zaman diş boyutu ile çene boyutu arasındaki uyumsuzlukla ilgilidir. Ön dişler arasındaki açıklık ise çoğu zaman bir alışkanlıkla ilişkilidir. Alt çenenin belirgin biçimde önde olması ise ailelerde daha sık tekrarlayan bir özelliktir.

Bu nedenle bir çocukta "genetik mi, alışkanlık mı" sorusunun cevabı çoğu zaman "ikisi birlikte, farklı oranlarda" olur.

Ailelerden gelen özellikler

Çocuklar, yüz ve çene yapısını büyük ölçüde ebeveynlerinden alır. Çenenin büyüklüğü, alt ve üst çenenin büyüme yönü ve dişlerin boyutu kalıtsal etkilerin belirgin olduğu özelliklerdir. Bir çocuk bir ebeveynden büyük dişleri, diğerinden küçük bir çeneyi alabilir; bu durumda dişler için yer daralabilir.

Bazı durumlar ailelerde daha sık görülür. Bunlardan bazıları şunlardır:

Kalıtsal özellikler büyüme sürecinde de kendini gösterir. Örneğin alt çenenin önde olma eğilimi, çenenin büyümesinin hızlandığı ergenlik döneminde daha belirgin hâle gelebilir. Bu nedenle ailesinde bu özellik bulunan çocuklarda çene ilişkisinin büyüme boyunca düzenli olarak izlenmesi önerilir.

  • Alt çenenin belirgin biçimde önde olması.
  • Doğuştan eksik dişler, özellikle üst yan kesiciler ve küçük azılar.
  • Fazla diş ya da normalden küçük, sivri şekilli yan kesiciler.
  • Üst köpek dişinin sürme yolundan sapması.
  • Çok derin kapanış, yani üst ön dişlerin alt dişleri büyük ölçüde örtmesi.

Değiştirilebilen etkenler: alışkanlıklar

Dişler, çevrelerindeki kasların uyguladığı kuvvetlerin dengesi içinde yer alır. Dil içeriden, dudaklar ve yanaklar dışarıdan bir baskı yapar. Bu dengeyi uzun süre bozan alışkanlıklar, özellikle büyüme döneminde dişlerin konumunu ve çenenin şeklini etkileyebilir.

Etkinin büyüklüğü alışkanlığın süresine, sıklığına ve yoğunluğuna bağlıdır. Günde birkaç dakika süren bir alışkanlık ile her gece saatlerce süren bir alışkanlık aynı sonucu doğurmaz. Alışkanlık erken bırakıldığında oluşan değişikliklerin bir kısmı kendiliğinden düzelebilir.

Bu alışkanlıkların çoğu çocuğun kendini rahatlatma yoludur. Bu yüzden suçlamadan, nedenini anlayarak ele alınmaları daha başarılı sonuç verir.

  • Uzun süreli parmak ve emzik emme: ön dişler arasında açıklık, üst dişlerin öne eğilmesi, üst çenenin daralması.
  • Dil itme: yutkunurken dilin ön dişlere dayanması, açık kapanışın sürmesine katkı.
  • Alt dudak emme ya da ısırma: üst dişlerin öne, alt dişlerin geriye eğilmesi.
  • Kalem, tırnak ya da sert nesne ısırma: tek tek dişlerde konum değişikliği ve aşınma.

Solunum biçimi ve çene gelişimi

Burun tıkanıklığı, büyümüş geniz eti ya da bademcikler nedeniyle sürekli ağızdan nefes alan çocuklarda dil çoğu zaman ağız tabanında, aşağıda durur. Normalde dil, dinlenme sırasında damağa yaslanarak üst çenenin genişlemesine yardım eder. Dilin aşağıda kalması, bazı çocuklarda üst çenenin dar gelişmesine katkıda bulunabilir.

Uzun süreli ağızdan nefes almanın yüz yapısı üzerindeki etkisi her çocukta aynı değildir ve bu konuda farklı görüşler vardır. Yine de ağızdan nefes alma, horlama ve uyku sırasında ağzın açık kalması, hem çocuğun genel sağlığı hem de ağız sağlığı açısından değerlendirilmeye değer bulgulardır.

Bu durumda diş hekimi ile kulak burun boğaz hekimi ya da çocuk hekimi birlikte çalışabilir. Burun yolunun açılması çoğu zaman ilk adımdır.

Süt dişlerinin sağlığı da rol oynar

Çürük ya da darbe nedeniyle erken kaybedilen süt dişleri, kalıcı dişlerin dizilimini etkileyebilen önemli bir çevresel etkendir. Süt azısı erken çekildiğinde komşu dişler boşluğa kayabilir ve yıllar sonra sürecek kalıcı dişe yer kalmayabilir.

Büyük çürükler de benzer bir etki yaratabilir. Süt azısının yan yüzeyinde oluşan bir çürük dişin genişliğini azaltır; komşu diş bu boşluğa doğru eğilebilir. Bu nedenle süt dişlerinin, özellikle süt azılarının, değişim zamanına kadar sağlıklı kalması yalnızca çürük açısından değil, diş dizilimi açısından da önemlidir.

Kalıtsal etkenleri değiştiremeyiz; ancak süt dişlerini korumak, aileler için en doğrudan etki edebilecekleri alanlardan biridir.

Darbe sonucu kaybedilen ya da konumu değişen ön dişler de dizilimi etkileyebilir. Spor ve aktif oyun sırasında ağzın korunması, bu açıdan dikkate alınabilecek bir başka çevresel etkendir.

Yumuşak beslenme dişleri çarpıtır mı?

Çiğneme gerektiren yiyeceklerin azalmasının çene gelişimini etkileyebileceği zaman zaman tartışılır. Bu konuda bilimsel görüşler kesin değildir ve tek başına yumuşak beslenmenin çarpık dişlere yol açtığını söylemek doğru olmaz.

Yine de yaşa uygun, çiğneme gerektiren yiyecekleri beslenmede bulundurmak çene kaslarının çalışması, beslenme çeşitliliği ve ağız sağlığı açısından genel olarak yararlıdır. Çiğ sebzeler, meyveler ve yaşa uygun kıvamda yiyecekler bunun için iyi seçeneklerdir. Küçük çocuklarda boğulma riski olan yiyeceklerin uygun biçimde hazırlanması unutulmamalıdır.

Aile olarak neler yapılabilir?

Kalıtsal yatkınlığın olması, sonucun önceden belli olduğu anlamına gelmez. Erken fark edilen sorunlarda büyüme döneminden yararlanan yaklaşımlar, ileride gereken tedavinin kapsamını azaltabilir. Değiştirilebilen etkenler ise ailenin günlük yaşamında ele alınabilir.

Aşağıdaki adımlar hem kalıtsal hem çevresel etkenlerin daha erken fark edilmesine yardım eder:

Unutmayın ki her çocukta kalıtsal ve çevresel etkenlerin payı farklıdır. Kardeşlerden biri ortodontik tedavi gerektirirken diğerinde hiçbir sorun olmayabilir. Bu yüzden her çocuk kendi muayenesine göre değerlendirilir.

  • Ailede belirgin ortodontik sorun, eksik diş ya da alt çene önde olma durumu varsa bunu diş hekiminize söyleyin.
  • Süt dişlerini çürükten koruyun; erken kaybı önleyin.
  • Uzun süren emme alışkanlıklarını zorlamadan, nedenini anlayarak bırakmaya çalışın.
  • Sürekli ağızdan nefes alma ve horlama varsa çocuk hekimine ya da kulak burun boğaz hekimine danışın.
  • Çocuğunuzun, Amerikan Ortodontistler Derneği'nin (AAO) önerdiği gibi 7 yaş civarında ortodontik açıdan değerlendirilmesini planlayın.

Ne zaman beklemeden başvurmalı?

Bazı bulgular, kalıtsal ya da çevresel nedeni ne olursa olsun, yaşı beklemeden değerlendirilmelidir. Bunlar ağız kapandığında alt ön dişlerin üst dişlerin önünde kalması, çenenin kapanırken bir yana kayması, ön dişler arasında belirgin açıklık, belirgin yüz asimetrisi ve uykuda nefes duraklamalarıyla birlikte horlamadır.

Nefes duraklamalı horlama, gündüz aşırı uyku hâli ya da dikkat sorunlarıyla birlikteyse önce çocuk hekimine başvurulmalıdır. Diş ve çene değerlendirmesi bu sürece eşlik eder.

Santral Kids'te

Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?

Kontrollerde aileye, ailede benzer diş ve çene özellikleri olup olmadığını, çocuğun alışkanlıklarını ve uyku düzenini sorarız. Muayenede dişlerin dizilimine, kapanışa ve çene ilişkisine bakar, gerekirse röntgenle kalıcı dişlerin durumunu değerlendiririz.

Bulguların hangi kısmının izlenebileceğini, hangi kısmında erken bir adım atmanın yararlı olabileceğini aileyle sade bir dille konuşuruz. Alışkanlıklar konusunda çocuğun anlayacağı dille, suçlamadan konuşur, kararı aileyle birlikte veririz.

Sık sorulanlar

Benim dişlerim çarpıktı, çocuğumun da olacak mı?

Olabilir ama kesin değildir. Çocuk, çene ve diş özelliklerini iki ebeveynden farklı oranlarda alır. Ayrıca alışkanlıklar, solunum biçimi ve süt dişlerinin sağlığı da sonucu etkiler. Ailede belirgin sorun varsa düzenli kontrollerde bunu hekiminize söylemeniz yeterlidir.

Kalıtsal bir sorun erken tedaviyle önlenebilir mi?

Tamamen önlemek her zaman mümkün değildir. Ancak bazı kalıtsal çene uyumsuzluklarında büyüme döneminde yapılan yönlendirici tedaviler sorunun şiddetini azaltabilir. Bazı durumlarda ise büyüme tamamlanana kadar izlemek daha uygundur. Bu karar muayenede kişiye özel verilir.

Parmak emmenin bıraktığı etki kendiliğinden düzelir mi?

Alışkanlık erken, özellikle kalıcı ön dişler sürmeden önce bırakılırsa ön dişlerdeki açıklık gibi değişikliklerin bir kısmı kendiliğinden düzelebilir. Alışkanlık uzun sürdüyse ya da üst çene daraldıysa ortodontik destek gerekebilir. Durum muayenede değerlendirilir.

Yirmilik dişler çarpıklığa neden olur mu?

Yirmilik dişlerin ön dişlerdeki çapraşıklığa yol açtığı yaygın bir inanıştır, ancak bu konuda kesin bir sonuç yoktur. Ön dişlerdeki dizilim, yaşamın her döneminde küçük değişiklikler gösterebilir. Bu konu çocukluk çağından çok ergenlik sonrası dönemin konusudur.

Eksik diş kalıtsalsa kardeşlerde de görülür mü?

Doğuştan eksik dişler ailelerde daha sık tekrarlayabilir. Bir çocukta eksik diş saptandıysa, kardeşlerinin de uygun yaşta röntgenle değerlendirilmesi hekim tarafından önerilebilir. Erken fark edilen eksik diş durumunda süt dişinin korunması gibi seçenekler planlanabilir.

Çarpık dişler yalnızca estetik bir sorun mu?

Her zaman değil. Çapraşık dişler daha zor temizlenir ve çürük ile diş eti iltihabı riski artabilir. Önde duran dişler darbelerde daha kolay kırılır. Bazı kapanış sorunları çiğnemeyi, konuşmayı ya da çene eklemini etkileyebilir. Değerlendirmede bu işlevsel yönler de ele alınır.

Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.

İlk randevuyu birlikte planlayalım

Online randevu sisteminden size uygun saati seçin ya da bizi arayın; ilk ziyareti birlikte planlayalım.