İçeriğe geç

Çene gelişimi ve ortodonti

Çocuklarda ilk ortodonti kontrolü hangi yaşta yapılmalı?

Ortodonti denince çoğu ailenin aklına ergenlik çağında takılan teller gelir. Oysa çene gelişimi ve kapanışla ilgili pek çok sorun, kalıcı dişlerin tamamı sürmeden çok önce fark edilebilir. Bu yazıda ilk ortodontik değerlendirmenin hangi yaşta önerildiğini, bu muayenede neye bakıldığını, hangi bulguların daha erken bir kontrol gerektirdiğini ve erken değerlendirmenin her zaman erken tedavi anlamına gelmediğini anlatıyoruz.

· Santral Klinik editör ekibi

Genel öneri: okulun ilk yıllarında bir değerlendirme

Amerikan Ortodontistler Derneği (AAO), ilk ortodontik değerlendirme için çocuğun 7 yaş civarında bir kez muayene edilmesini önerir. Bu yaşta çoğu çocukta altı yaş dişleri sürmüş ve ön kesicilerin değişimi başlamıştır. Böylece hem arka dişlerin birbirine nasıl kapandığı hem de ön dişlerin dizilimi değerlendirilebilir.

Bu yaş, sorunların çoğunun tanınabildiği ama çene büyümesinin hâlâ sürdüğü bir dönemdir. Bazı sorunlarda büyümeden yararlanan yaklaşımlar ileride gerekebilecek daha kapsamlı tedavileri sadeleştirebilir. Bazı sorunlarda ise en doğru yaklaşım beklemek ve izlemektir.

AAO'nun 7 yaş önerisi bir sınır değil, bir hatırlatmadır. Düzenli diş kontrollerine giden çocuklarda diş hekimi, bu kontroller sırasında çene ve kapanışı da değerlendirir ve gerekirse daha erken bir ortodontik inceleme önerir.

Bu dönemde diş hekimi aynı zamanda kalıcı dişlerin sürme sırasını da izler. Örneğin süt dişleri değişirken bir taraftaki dişin diğer taraftan çok önce ya da çok sonra değişmesi, kalıcı dişlerden birinin eksik ya da yanlış konumda olduğunu düşündürebilir. Bu tür bulgular ortodontik değerlendirmeyi öne çekebilir.

Bu muayenede neye bakılır?

İlk ortodontik değerlendirme çoğu zaman kısa ve rahat bir muayenedir. Hekim çocuğun yüzüne önden ve yandan bakar, ağzını açıp kapatırken çenenin nasıl hareket ettiğini izler, dişlerin birbirine nasıl kapandığını inceler. Gerekirse röntgen ile henüz sürmemiş kalıcı dişlerin varlığı ve konumu değerlendirilir.

Bu muayenede özellikle şu sorulara cevap aranır:

Muayenenin sonunda hekim, varsa bulguları ağız içi fotoğraflar ya da model üzerinde göstererek anlatabilir. Aileler bu aşamada çocuklarının kapanışını ilk kez yakından görme fırsatı bulur.

  • Üst ve alt çene birbirine göre uyumlu mu, biri öne ya da geriye mi konumlanmış?
  • Arka dişlerde ya da ön dişlerde çapraz kapanış var mı?
  • Ön dişler kapandığında aralarında açıklık kalıyor mu, ya da üst dişler alt dişleri çok mu örtüyor?
  • Üst ön dişler belirgin biçimde önde mi?
  • Kalıcı dişler için yeterli yer var mı, belirgin çapraşıklık bekleniyor mu?
  • Eksik ya da fazla diş var mı?
  • Parmak emme, ağızdan nefes alma ya da dil itme gibi alışkanlıklar var mı?

Daha erken kontrol gerektiren bulgular

Bazı durumlar Amerikan Ortodontistler Derneği'nin (AAO) önerdiği 7 yaşı beklemeden değerlendirilmeyi gerektirir. Bunların bir kısmı süt dişleri döneminde bile fark edilebilir ve erken ele alındığında daha basit yöntemlerle düzeltilebilir.

Aşağıdakilerden birini fark ederseniz yaşından bağımsız olarak muayene planlayın:

  • Ağız kapandığında alt ön dişlerin üst ön dişlerin önünde kalması.
  • Ağız kapanırken çenenin bir yana kayması ya da yüzde belirgin asimetri.
  • Arka dişlerde bir tarafın ya da iki tarafın çapraz kapanması.
  • Ön dişler kapandığında arada belirgin bir açıklık kalması.
  • Uykuda horlama ve sürekli ağızdan nefes alma.
  • Okul öncesi dönemin sonunda hâlâ süren yoğun parmak ya da emzik emme.
  • Süt dişlerinin erken kaybı ya da süt dişi düştüğü hâlde aylarca yerine diş gelmemesi.
  • Çiğneme ya da ısırmada zorlanma, çene ekleminde ağrı ya da ses.

Erken değerlendirme erken tedavi demek değildir

Ailelerin en sık endişelerinden biri, ilk muayeneden çocuklarının hemen tel tedavisine başlayacağıdır. Gerçekte bu yaşta muayene edilen çocukların büyük kısmında herhangi bir tedavi gerekmez ya da yalnızca izlem önerilir.

Muayene sonunda genellikle üç olasılıktan biri konuşulur: Her şey yolunda ve normal kontrollere devam edilir; bir gelişim izlenecek ve belli aralıklarla yeniden bakılacak; ya da büyümeden yararlanmak için erken bir müdahale yararlı olacak. Erken müdahale gerektiğinde bile çoğu zaman hedef, tüm dişleri düzeltmek değil, belirli bir sorunu çözmek ya da ilerlemesini önlemektir.

Erken dönemde yapılan bir tedaviden sonra, kalıcı dişlerin tamamı sürdüğünde ikinci bir tedavi aşaması gerekebilir. Bu ihtimal de ilk görüşmede aileyle açıkça konuşulur.

Hekim, izlem kararını gerekçesiyle anlatır; hangi bulgunun neden beklenebileceğini bilmek aileyi rahatlatır.

Erken dönemde ele alınabilecek sorunlar

Bazı ortodontik sorunlar büyüme döneminde daha kolay yönlendirilir. Örneğin dar bir üst çene, büyüme sürerken genişletme apareyleriyle genişletilebilir. Arka dişlerdeki çapraz kapanış, çenenin bir yana kaymasına yol açıyorsa bu durumun erken düzeltilmesi yüz gelişiminin dengeli ilerlemesine yardım eder.

Ön çapraz kapanışta, yani bir ya da birkaç üst ön dişin alt dişlerin arkasında kaldığı durumda, erken müdahale dişlerin aşınmasını ve diş etinin zorlanmasını önleyebilir. Belirgin biçimde önde duran üst ön dişler ise düşme ve çarpmalarda kırılmaya daha açıktır; bu dişlerin konumu da erken değerlendirmede ele alınabilir.

Alışkanlıklar da bu dönemin önemli bir konusudur. Parmak emme ya da ağızdan nefes alma gibi alışkanlıkların nedeni ve etkisi değerlendirilir. Bazı çocuklarda ağız ve yüz kaslarını dengelemeye yönelik çıkarılabilen apareyler, yani telsiz ortodonti yaklaşımları önerilebilir.

Muayeneye nasıl hazırlanılır?

İlk ortodontik muayene için özel bir hazırlık gerekmez. Ancak bazı bilgiler değerlendirmeyi kolaylaştırır. Çocuğun parmak ya da emzik emme geçmişi, uykuda horlama ya da ağzı açık uyuma alışkanlığı, sık geçirilen burun ve boğaz enfeksiyonları ve ailede belirgin ortodontik sorun olup olmadığı not edilebilir.

Çocuğa bu muayenenin dişlerin nasıl büyüdüğüne bakmak için yapıldığını, bir şeyin takılmayacağını ya da çekilmeyeceğini anlatmak kaygıyı azaltır. Ağız içi fotoğraf ya da ölçü alınacaksa bu adımlar çocuğa önceden gösterilir.

Ailenin aklındaki soruları önceden yazması da yararlıdır. Muayenede tedavinin gerekip gerekmediği, gerekiyorsa ne zaman başlaması gerektiği ve beklemenin olası sonuçları konuşulur.

Değerlendirmeden sonra ne olur?

İzlem kararı verilen çocuklarda kontroller çoğu zaman diş değişiminin önemli aşamalarına göre planlanır. Örneğin yan dişlerin değişimi başladığında ya da köpek dişleri sürmeye yaklaştığında yeniden bakılır. Bu kontroller, kalıcı dişlerin sürme yolunu ve yer durumunu takip etmeye yardım eder.

Tedavi önerilen çocuklarda seçenekler, her birinin amacı, yaklaşık süresi ve evde gerektireceği bakım aileyle konuşulur. Ortodontik apareyler kullanılırken diş fırçalama daha da önem kazanır, çünkü apareylerin çevresinde plak kolayca birikir.

Her durumda düzenli diş kontrolleri sürer. Ortodontik değerlendirme, çürük ve diş eti sağlığına yönelik kontrollerin yerini almaz; ikisi birlikte yürür.

Ortodontik tedavi bir kez başladığında ailenin de sürece katılımı önemlidir. Çıkarılabilen apareylerin önerilen süre boyunca takılması, randevulara düzenli gelinmesi ve apareyin temizliği, tedavinin beklenen şekilde ilerlemesinin temel koşullarıdır. Bu sorumluluklar başlamadan önce çocukla ve aileyle açıkça konuşulur.

Santral Kids'te

Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?

İlk ortodontik değerlendirmede önce çocuğu ve ailenin gözlemlerini dinleriz. Çocuğun yüzüne, çene hareketlerine ve dişlerin kapanışına bakar, gerekirse röntgenle kalıcı dişlerin konumunu değerlendiririz. Bulguları aileye ve çocuğa sade bir dille anlatırız.

Tedavi gerekip gerekmediğine, gerekiyorsa ne zaman başlamanın uygun olacağına aileyle birlikte karar veririz. İzlem kararı verdiğimiz çocuklarda kontrolleri diş değişiminin önemli aşamalarına göre planlarız.

Sık sorulanlar

Süt dişleri dönemindeki çarpıklık önemli mi?

Süt dişlerinin düz ya da aralıklı dizilmesi tek başına ileride ne olacağını göstermez. Ancak çapraz kapanış, belirgin açık kapanış ya da alt çenenin önde olması gibi durumlar süt dişleri döneminde de değerlendirilmelidir. Bu bulgularda yaşı beklemeden muayene planlayın.

Kalıcı dişlerin tamamı çıkmadan ortodonti yapılır mı?

Bazı durumlarda evet. Dar üst çene, çapraz kapanış ya da belirgin önde duran dişler gibi sorunlar büyüme döneminde ele alınabilir. Bu erken aşama çoğu zaman sınırlı bir hedefe yöneliktir ve kalıcı dişler tamamlandığında ikinci bir değerlendirme yapılır.

Çocuğum ilkokulun son sınıflarında ve hiç ortodontik muayene olmadı, geç mi kaldık?

Hayır. Bu yaşta da çene büyümesi sürer ve pek çok sorun hâlâ etkili biçimde ele alınabilir. Amerikan Ortodontistler Derneği'nin (AAO) 7 yaş önerisi bir hatırlatmadır, bir son tarih değildir. Muayenede mevcut durum ve sonraki adımlar sizinle birlikte değerlendirilir.

Ortodontik muayenede röntgen çekilir mi?

Her çocukta gerekmez. Henüz sürmemiş kalıcı dişlerin varlığını, konumunu ya da çene ilişkisini daha ayrıntılı görmek gerektiğinde hekim uygun röntgeni önerebilir. Röntgen ihtiyacı ve hangi görüntünün çekileceği muayene bulgularına göre belirlenir.

Telsiz ortodonti nedir, kimlere uygundur?

Telsiz ortodonti, çoğu zaman çıkarılabilen ve ağız ile yüz kaslarının dengesini hedefleyen apareylerle yapılan yaklaşımları ifade eder. Dil itme, ağızdan nefes alma gibi alışkanlıkların eşlik ettiği bazı çocuklarda düşünülebilir. Uygunluğu muayenede ve çocuğun iş birliğine göre değerlendirilir.

Ailemizde çarpık diş var, daha erken mi gitmeliyiz?

Ailede alt çenenin belirgin önde olması ya da doğuştan eksik diş gibi durumlar varsa, düzenli diş kontrollerinde bunu hekiminize söyleyin. Bu bilgiler, çene ve diş gelişiminin daha dikkatli izlenmesine ve gerekirse ortodontik değerlendirmenin öne çekilmesine yardım eder.

Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.

İlk randevuyu birlikte planlayalım

Online randevu sisteminden size uygun saati seçin ya da bizi arayın; ilk ziyareti birlikte planlayalım.