Parmak emme ne zaman bir sorun hâline gelir?
Bebeklerde emme refleksi güçlüdür ve parmak emme, anne karnında bile görülebilen doğal bir davranıştır. Bebeklik ve erken çocukluk döneminde parmak emmenin dişler üzerinde kalıcı bir etkisi olması beklenmez. Bu yaşta alışkanlığı bırakması için çocuğu zorlamak gerekmez.
Çoğu çocuk okul öncesi yıllarda parmak emmeyi kendiliğinden azaltır ya da bırakır. Alışkanlık bu dönemden sonra da sürüyorsa, özellikle kalıcı ön dişlerin sürmeye yaklaştığı dönemde, dişler üzerindeki etki açısından ele alınması genel olarak önerilir.
Etkinin büyüklüğü yalnızca yaşa değil, emmenin ne kadar sık, ne kadar uzun ve ne kadar güçlü yapıldığına da bağlıdır. Uykuya dalarken birkaç dakika parmağını ağzına götüren bir çocuk ile bütün gece ve gün içinde saatlerce güçlü biçimde emen bir çocuk aynı riski taşımaz.
Dişlerde ve çenede neler değişebilir?
Uzun süreli ve yoğun parmak emme, ağız içindeki kuvvet dengesini değiştirir. Parmak üst ön dişleri öne ve yukarı, alt ön dişleri geriye doğru iter. Emme sırasında yanak kaslarının baskısı da üst çenenin yanlardan daralmasına katkıda bulunabilir.
Bu değişiklikler her çocukta görülmez ve alışkanlık erken bırakıldığında bir kısmı kendiliğinden düzelebilir. Kalıcı dişler sürdükten sonra da süren alışkanlıklarda ise değişikliklerin ortodontik destek olmadan düzelmesi daha zordur.
Diş hekiminin parmak emme ile ilişkilendirebileceği başlıca bulgular şunlardır:
- Ön dişler kapandığında aralarında açıklık kalması.
- Üst ön dişlerin öne doğru eğilmesi ve aralarında boşluk oluşması.
- Üst çenenin daralması ve arka dişlerde çapraz kapanış.
- Dilin yutkunurken ön dişler arasındaki açıklığa yerleşmesi.
- Emilen parmakta nasır, kızarıklık ya da tırnak çevresinde tahriş.
Başlamadan önce: nedenini ve zamanını anlamak
Parmak emme çoğu zaman bir ihtiyaca cevap verir: uykuya dalmak, yorgunluk, sıkılma, kaygı ya da kendini rahatlatma. Alışkanlığı bırakmaya çalışmadan önce, çocuğunuzun hangi durumlarda parmağını emdiğini birkaç gün boyunca gözlemlemek yararlıdır. Sadece uykuda mı, televizyon izlerken mi, yorgunken mi, yoksa kaygılı olduğu anlarda mı?
Zamanlama da önemlidir. Yeni bir kardeşin doğumu, taşınma, okula ya da kreşe başlama, ebeveynlerin ayrılığı gibi büyük değişikliklerin olduğu dönemlerde çocuk bu alışkanlığa daha çok ihtiyaç duyabilir. Bu dönemlerde alışkanlığı bırakmaya zorlamak yerine, daha sakin bir döneme kadar beklemek çoğu zaman daha başarılı sonuç verir.
En önemli koşul, çocuğun kendisinin de bırakmak istemesidir. Okul öncesi yaştaki bir çocukla, onun anlayacağı dille dişlerinin nasıl büyüdüğünü konuşmak ve bırakma kararını birlikte almak, süreci ebeveynin bir yasağı olmaktan çıkarır.
Evde adım adım uygulanabilecek yöntemler
Tek bir yöntem her çocukta işe yaramaz. Çoğu zaman birkaç yöntemin birlikte ve sabırla uygulanması gerekir. Aşağıdaki adımlar, çocuğun yaşına ve kişiliğine göre uyarlanabilir:
Süreç birkaç hafta sürebilir ve arada geri dönüşler olabilir. Bir gecelik geri dönüş, sürecin başarısız olduğu anlamına gelmez.
- Tetikleyicileri belirleyin: çocuğun en çok hangi anlarda emdiğini not edin ve o anlarda ellerini meşgul edecek seçenekler sunun; bir oyuncak, yumuşak bir top ya da boyama.
- Gündüz ile başlayın: gece emmesi çoğu zaman en son bırakılan kısımdır. Önce gündüz anlarına odaklanmak çocuğa başarıyı daha erken tattırır.
- Takvim ya da çıkartma tablosu kullanın: parmak emmeden geçen her gün ya da gece için çocuğun kendi yapıştıracağı bir çıkartma, ilerlemeyi görünür kılar.
- Küçük hedefler koyun: önce bir gün, sonra üç gün, sonra bir hafta gibi kısa hedefler belirleyin ve her hedefte çocuğu övün.
- Uyku rutinini yeniden düzenleyin: uyumadan önce kitap okumak, sarılmak ya da sevdiği bir peluş, çocuğun kendini sakinleştirmesi için yeni bir yol olabilir.
- Hatırlatıcıyı çocukla birlikte seçin: gece ellerine giyilen ince bir eldiven ya da başparmağa sarılan yumuşak bir bant, ceza değil, çocuğun kendi isteğiyle kullandığı bir hatırlatıcı olmalıdır.
Kaçınılması gereken tepkiler
Parmak emme çoğu zaman bir rahatlama yolu olduğundan, baskı ve utandırma alışkanlığı azaltmak yerine artırabilir. Çocuk kaygılandıkça kendini rahatlatma ihtiyacı da artar. Bu nedenle sürecin sakin ve destekleyici bir ortamda yürütülmesi önemlidir.
Aşağıdaki tepkilerden kaçınmak sürecin başarısını artırır:
- Çocuğu başkalarının yanında azarlamak, alay etmek ya da bebek gibi davranmakla suçlamak.
- Parmağı zorla ağızdan çıkarmak ya da elleri bağlamak.
- Parmak emdiğinde ceza vermek ya da sevdiği bir şeyi elinden almak.
- Çocuğu korkutan açıklamalar yapmak; örneğin dişlerinin düşeceğini ya da hastalanacağını söylemek.
- Çocuğun bilgisi ve isteği olmadan parmağına acı tatlı ürünler sürmek.
Diş hekimi nasıl destek olur?
Bazı çocuklar, alışkanlığın dişleri nasıl etkilediğini bir diş hekiminden duyduğunda daha istekli olur. Muayenede hekim çocuğa dişlerini bir aynada gösterebilir, ön dişler arasındaki açıklığı fark etmesini sağlayabilir ve bırakma kararını onunla birlikte konuşabilir. Bu konuşma suçlayıcı değil, çocuğun anlayacağı dille ve cesaretlendirici bir tonda yapılır.
Hekim aynı zamanda alışkanlığın dişlerde ve çenede bir değişikliğe yol açıp açmadığını değerlendirir. Değişiklik yoksa ya da hafifse çoğu zaman yalnızca evdeki yöntemler ve izlem yeterlidir. Belirgin değişiklik varsa, alışkanlık bırakıldıktan sonra kendiliğinden düzelip düzelmeyeceği takip edilir.
Evdeki yöntemlerin yeterli olmadığı, çocuğun bırakmak istediği hâlde başaramadığı durumlarda, damağa takılan ve parmağın damağa yerleşmesini zorlaştıran apareyler gündeme gelebilir. Bu apareyler bir ceza değil, çocuğun kendi isteğini destekleyen bir hatırlatıcıdır ve yalnızca çocuk ve aileyle konuşularak, uygun yaşta kullanılır.
Alışkanlık bırakıldıktan sonra
Parmak emmeyi bırakan çocuklarda, özellikle kalıcı ön dişler henüz sürmemişse ya da yeni sürmüşse, ön dişler arasındaki açıklık zamanla kendiliğinden azalabilir. Bu süreç aylar sürebilir ve kontrollerde izlenir.
Bazı çocuklarda parmak emme bırakıldıktan sonra dilin yutkunurken ön dişlere dayanması, yani dil itme alışkanlığı sürebilir. Bu durum açıklığın kapanmasını geciktirebilir ve ayrıca değerlendirilir. Üst çenede daralma ya da çapraz kapanış gelişmişse, bunların düzeltilmesi için ortodontik tedavi planlanabilir.
Başarıyı kutlamayı unutmayın. Alışkanlığı bırakan çocuk, bunu kendi çabasıyla başarmış olmaktan gurur duyar. Bu deneyim, ileride başka alışkanlıkları değiştirmede de ona güven verir.
Ne zaman diş hekimine başvurmalı?
Parmak emme acil bir durum değildir. Ancak aşağıdaki durumlarda bir sonraki kontrolü beklemeden muayene planlamak uygun olur:
- Alışkanlık kalıcı ön dişler sürmeye yaklaşırken de yoğun biçimde sürüyor.
- Ön dişler kapandığında aralarında açıklık fark ediyorsunuz.
- Üst ön dişler belirgin biçimde öne doğru eğilmiş.
- Çocuk bırakmak istiyor ama evdeki yöntemlerle başaramıyor.
- Emilen parmakta yara, enfeksiyon ya da tırnak çevresinde iltihap var.
Santral Kids'te
Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?
Parmak emme alışkanlığı olan çocuklarda önce çocukla tanışır, dişlerini ona aynada gösteririz. Alışkanlığın dişlerde ve çenede bir değişikliğe yol açıp açmadığını değerlendirir, bulguları aileye ve çocuğun anlayacağı dille çocuğa anlatırız. Bu konuşmayı suçlayıcı değil, cesaretlendirici bir tonda yaparız.
Evde uygulanabilecek yöntemleri aileyle birlikte planlar, ilerlemeyi kontrollerde izleriz. Bir apareye gerek olup olmadığına çocuğun isteğini ve dişlerin durumunu dikkate alarak aileyle birlikte karar veririz.
Sık sorulanlar
Parmak emme emzikten daha mı zararlı?
Her ikisi de uzun süre ve yoğun biçimde kullanıldığında dişleri benzer biçimde etkileyebilir. Emziğin kullanım zamanı ebeveyn tarafından daha kolay kontrol edilebilir ve bir noktada ortadan kaldırılabilir; parmak ise her zaman ulaşılabilir durumdadır. Bu nedenle parmak emmeyi bırakmak bazı çocuklarda daha uzun sürebilir.
Çocuğum sadece uyurken emiyor, sorun olur mu?
Uykuya dalarken kısa süreli emme, gece boyunca süren yoğun emmeye göre daha az etki yaratır. Yine de alışkanlık kalıcı dişler sürdüğü dönemde de sürüyorsa diş hekimine gösterilmesi uygundur. Gece emmesi çoğu zaman en son bırakılan kısımdır ve sabır gerektirir.
Parmağa sürülen acı tatlı ojeler işe yarar mı?
Bazı çocuklarda bir hatırlatıcı olarak yardımcı olabilir, ancak çocuğun bilgisi ve isteği olmadan bir ceza olarak kullanılmamalıdır. Ürünün çocuklar için uygun olup olmadığını, ciltte tahriş yapıp yapmayacağını eczacınıza danışın. Tek başına kullanıldığında çoğu zaman yeterli olmaz.
Damak apareyi çocuğu rahatsız eder mi?
İlk günlerde çocuk konuşurken ve yerken ağzında yeni bir şey olduğunu hisseder; bazı çocuklarda yeme ve konuşma kısa bir süre etkilenebilir. Çoğu çocuk birkaç gün içinde alışır. Apareyin kullanımı ve süresi, takılmadan önce çocukla ve aileyle ayrıntılı biçimde konuşulur.
Parmak emmeyi bırakan çocuk tırnak yemeye başlarsa?
Bazı çocuklarda bir rahatlama yolu bırakıldığında başka bir alışkanlık ortaya çıkabilir. Bu, çocuğun hâlâ kendini sakinleştirmeye ihtiyaç duyduğunu gösterebilir. Yeni alışkanlığı da sakin bir yaklaşımla ele almak ve çocuğun kaygı kaynağını anlamaya çalışmak önemlidir.
Alışkanlık kaygıyla ilişkiliyse ne yapmalıyım?
Parmak emme belirgin bir kaygı, uyku sorunu ya da davranış değişikliğiyle birlikte görülüyorsa, alışkanlığa odaklanmadan önce çocuğun duygusal ihtiyaçlarını anlamaya çalışın. Bu durumda çocuk hekiminizle ya da bir çocuk ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek yararlı olabilir.
Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.
