İçecekler dişlere iki yoldan zarar verir
Birinci yol şekerdir. Diş yüzeyindeki plak bakterileri içecekteki şekeri kullanarak asit üretir. Bu asit, mineden mineral çözer. Her şekerli yudumdan sonra ağızdaki asitlik bir süre yüksek kalır ve tükürük ortamı yeniden dengeleyene kadar mine korunmasız kalır. Bu döngü sık tekrarlandığında çürük başlar.
İkinci yol asittir. Gazlı içecekler, meyve suları, limonatalar ve bazı aromalı sular, içerdikleri asitlerle mineyi doğrudan yumuşatabilir. Buna erozyon denir. Erozyon bakteriye bağlı değildir; şekersiz ya da diyet olarak satılan asitli içecekler de mineyi aşındırabilir. Zamanla dişlerde parlaklık kaybı, sarımsı görünüm, uçlarda incelme ve soğuğa hassasiyet görülebilir.
Bir içeceğin dişler üzerindeki etkisini anlamak için bu iki özelliğe birlikte bakmak gerekir: İçinde şeker var mı, asitli mi? İkisini birden taşıyan içecekler, örneğin şekerli gazlı içecekler ve paketli meyve suları, dişler için en çok dikkat gerektiren gruptur.
Meyve suyu: doğal olması masum olduğu anlamına gelmez
Taze sıkılmış ya da şeker eklenmemiş meyve suları da meyvenin kendi şekerini yoğun biçimde içerir. Meyve sıkıldığında lifin büyük kısmı ayrılır ve şeker sıvıya geçer; bu şeker dişler açısından eklenmiş şekerden farklı davranmaz. Ayrıca portakal, elma ve nar gibi meyvelerin suları asitlidir.
Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) önerisi, bir yaşından önce meyve suyu verilmemesi ve sonrasında da küçük bir bardakla, öğün sırasında ve sınırlı tutulmasıdır. Meyve suyu yerine meyvenin kendisini yemek hem dişler hem genel beslenme açısından daha uygundur; çiğneme tükürük akışını artırır ve lif tokluk sağlar.
Paketli meyve suyu, nektar ve meyveli içecek etiketlerinde bulunan şeker eklenmemiştir ifadesi, içeceğin şekersiz olduğu anlamına gelmez. Konsantre meyve suyu, glikoz-fruktoz şurubu, bal ve pekmez de dişler açısından şeker gibi davranır.
Gazlı içecekler, ice tea ve enerji içecekleri
Şekerli gazlı içecekler hem yüksek şeker hem de belirgin asit içerir. Kolalı içeceklerdeki fosforik asit ve meyveli gazozlardaki sitrik asit mineyi yumuşatır, şeker ise aynı anda çürük bakterilerini besler. Bu içeceklerin küçük yudumlarla uzun süre içilmesi dişleri saatlerce asit altında bırakır.
Şekersiz ya da diyet gazlı içecekler çürük açısından daha az risklidir, ama asitli oldukları için erozyon riskini taşırlar. Hazır soğuk çaylar, limonatalar ve aromalı mineralli sular da çoğu zaman hem şeker hem asit içerir. Kafeinli içecekler ve enerji içecekleri ise çocuklar için diş sağlığının ötesinde, genel sağlık açısından da önerilmez.
Doğal maden suyu gazlıdır ve hafif asitlidir, ancak şekersiz sade maden suyunun mine üzerindeki etkisi şekerli ve asitli içeceklere göre çok daha sınırlıdır. Meyveli ya da tatlandırılmış maden suları ise etiketine bakılarak değerlendirilmelidir.
Süt, aromalı süt ve ayran
Sade inek sütü laktoz adlı bir süt şekeri içerir, ancak bu şeker çürük oluşturma açısından sofra şekerinden daha zayıftır. Sütteki kalsiyum, fosfat ve proteinler mineyi koruyucu yönde etki eder. Bu yüzden sade süt, öğünlerle ve öğün aralarında verilebilecek dişe dost bir içecek olarak kabul edilir. Gece uykuya geçerken biberonla süt verilmesi ise bu genel kuralın dışındadır ve çürük riskini artırır.
Çikolatalı, çilekli ya da muzlu aromalı sütlere ise genellikle şeker eklenir. Bu içecekler sütün koruyucu özelliklerini taşısa da eklenen şeker nedeniyle çürük açısından tatlı bir içecek gibi değerlendirilmelidir. Okul çantasına aromalı süt yerine sade süt koymak basit ama etkili bir değişikliktir.
Ayran, sade yoğurt ve sudan yapıldığı için şeker eklenmemiş hâliyle dişler açısından sorun yaratmayan bir içecektir. Asitliği gazlı içeceklere ve meyve sularına göre düşüktür ve süt ürünlerinin koruyucu bileşenlerini içerir. Ayranın tuz içeriği ise genel beslenme açısından göz önünde tutulmalıdır; bu konuda çocuk doktorunuzun önerisi geçerlidir.
Ne içtiği kadar nasıl içtiği de önemlidir
Aynı miktardaki meyve suyu, yemekle birlikte birkaç dakikada içildiğinde dişleri kısa bir süre etkiler. Aynı meyve suyu bir pipetli kutuda saatlerce yudumlanırsa dişler gün boyu tekrar tekrar asit atağına uğrar. Bu nedenle şekerli içeceklerin miktarı kadar, gün içine nasıl dağıldığı da önemlidir.
Biberon ve emzikli bardaklar sıvının ön dişlerin çevresinde uzun süre kalmasına yol açar. Özellikle uykuya geçerken ya da gece uyanmalarında biberonla süt, meyve suyu veya şekerli çay vermek, erken çocukluk çürüğünün en bilinen nedenlerinden biridir. AAP biberonun 12–18 ay arasında bırakılmasını önerir; bir yaş civarından itibaren açık bardağa geçiş desteklenir.
- Şekerli ya da asitli içecekleri öğünle birlikte verin, öğün aralarına yaymayın.
- Gün boyu elde taşınan şişede yalnızca su olsun.
- Pipet, sıvının ön dişlere temasını bir ölçüde azaltabilir; ama içme süresi uzarsa faydası kalmaz.
- Asitli içecekten sonra ağzı suyla çalkalayın ve fırçalamak için bir süre bekleyin.
- Akşam fırçalamasından sonra su dışında hiçbir şey vermeyin.
Asitli içecekten sonra hemen fırçalamak doğru mu?
Asitli bir içecekten hemen sonra mine yüzeyi bir süre yumuşamış hâlde kalır. Bu sırada sert fırçalamak, yumuşamış yüzeyden daha fazla doku kaldırabilir. Bu nedenle genel öneri, asitli içecek ya da yiyecekten sonra ağzı suyla çalkalamak ve fırçalamak için bir süre beklemektir.
Bu bekleme süresi tükürüğün ağzı nötrlemesine ve minenin yeniden sertleşmeye başlamasına zaman tanır. Bir dilim peynir yemek ya da bir bardak su içmek de ağızdaki asitliğin daha hızlı dengelenmesine yardım edebilir. Normal, asitli olmayan yemeklerden sonra ise fırçalamak için beklemeye gerek yoktur.
Evde içecek düzenini değiştirmek
Çocukların içecek tercihleri büyük ölçüde evde neyin hazır durduğuna bağlıdır. Buzdolabında soğuk su sürahisi, sofrada bir bardak su ve okul çantasında su şişesi bulunduğunda su, varsayılan içecek hâline gelir. Gazlı içecek ve paketli meyve suyunun evde sürekli bulundurulmaması, her gün tekrarlanan pazarlıkları da azaltır.
Geçişi yumuşatmak için meyve suyunu bir süre suyla seyreltmek, suya birkaç dilim salatalık ya da taze nane eklemek, sade maden suyuna geçmek gibi ara adımlar kullanılabilir. Doğum günü ve bayram gibi özel günlerde verilen şekerli içecekler, öğünle birlikte ve sınırlı miktarda tutulduğunda dişler açısından büyük bir sorun yaratmaz.
Ebeveynin kendi içecek alışkanlıkları da çocuğu etkiler. Ailenin sofrada su içmesi, çocuğa yapılan uyarılardan daha güçlü bir örnektir.
Ne zaman diş hekimine başvurmalı?
Dişlerde soğuk ya da tatlıyla gelen sızlama, ön dişlerde parlaklık kaybı, dişlerin uçlarında incelme ya da şeffaflaşma, diş eti kenarında tebeşir beyazı lekeler ya da kahverengi noktalar fark ederseniz muayene planlayın. Bu bulgular erozyonun ya da başlangıç çürüğünün işareti olabilir ve erken dönemde çoğunlukla daha basit yöntemlerle kontrol altına alınabilir.
Muayeneye giderken çocuğun günlük içecek alışkanlıklarını, özellikle gün içinde neyi ne sıklıkla içtiğini not etmek, hekimin çürük ve erozyon riskini değerlendirmesini kolaylaştırır.
Santral Kids'te
Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?
Muayenede yalnızca dişlere değil, çocuğun gün içinde ne yiyip içtiğine de birlikte bakarız. Erozyon ya da başlangıç çürüğü bulgularını aileye gösterir, içecek alışkanlıklarıyla ilişkisini çocuğun anlayacağı dille anlatırız.
Evde yapılabilecek küçük değişiklikleri aileyle birlikte planlarız. Çürük riski yüksek görünen çocuklarda florür uygulaması ya da fissür örtücü gibi koruyucu yöntemlerin gerekip gerekmediğine muayenede karar veririz.
Sık sorulanlar
Taze sıkılmış portakal suyu dişlere zarar verir mi?
Taze sıkılmış portakal suyu doğal şeker ve asit içerir; sık ve uzun sürede içildiğinde hem çürük hem erozyon riskini artırabilir. Öğünle birlikte, küçük bir bardakla ve kısa sürede içmek etkisini sınırlar. Portakalın kendisini yemek dişler açısından daha uygun bir seçenektir.
Diyet kola şekersiz olduğuna göre dişlere zararsız mı?
Şekersiz gazlı içecekler çürük açısından daha az risklidir, ancak asitli oldukları için mineyi aşındırabilir. Sık içildiğinde dişlerde parlaklık kaybı, hassasiyet ve uçlarda incelme görülebilir. Çocuklar için şekersiz de olsa gazlı içecekler günlük bir alışkanlık olarak önerilmez.
Pipetle içmek dişleri korur mu?
Pipet ağzın arka kısmına doğru yönlendirildiğinde sıvının ön dişlere temasını bir ölçüde azaltabilir. Ancak pipetle içilen içecek uzun süre yudumlanırsa dişler yine tekrar tekrar etkilenir. Asıl koruma, şekerli ve asitli içeceklerin sıklığını ve içme süresini azaltmaktır.
Ayran her gün verilebilir mi?
Şeker eklenmemiş ayran, dişler açısından öğünlerle birlikte rahatlıkla verilebilecek bir içecektir. Ancak hazır ayranlarda tuz miktarı değişkendir ve çocuklarda günlük tuz alımı genel sağlık açısından sınırlı tutulmalıdır. Miktar konusunda çocuk doktorunuzun önerisine uyun.
Bitki çayları ve şekersiz çay çocuklar için uygun mu?
Şeker eklenmemiş bitki çayları dişler açısından genellikle sorun yaratmaz, ancak bazı meyveli çaylar asitlidir ve şekerle içildiğinde risk artar. Siyah çay ise dişlerde renklenme yapabilir. Bebekler ve küçük çocuklar için hangi bitki çayının uygun olduğunu çocuk doktorunuza danışın.
Çocuk sadece su içmek istemiyor, ne yapabiliriz?
Suyu her zaman ulaşılabilir ve çekici kılmak işe yarar: çocuğun seçtiği bir bardak ya da şişe, soğuk su, içine birkaç dilim meyve ya da nane eklenmiş su. Meyve suyunu bir süre seyreltmek geçişi kolaylaştırır. Ailenin de sofrada su içmesi güçlü bir örnektir.
Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.
