İçeriğe geç

Beslenme ve çürük

Atıştırma sıklığı neden şeker miktarı kadar önemli?

Çoğu aile çürüğü şekerin miktarıyla ilişkilendirir: Ne kadar az şeker, o kadar az çürük. Bu doğru ama eksik bir bakıştır. Gün içinde kaç kez yenip içildiği, yani dişlerin kaç kez asit atağına uğradığı da en az şeker miktarı kadar belirleyicidir. Bu yazıda ağızda her lokmadan sonra neler olduğunu, neden aynı tatlının farklı zamanlarda farklı etki yaptığını ve evde uygulanabilecek bir öğün ve atıştırma düzenini anlatıyoruz.

· Santral Klinik editör ekibi

Her lokmadan sonra ağızda ne olur?

Dişlerin üzerindeki plak, çok sayıda bakteriden oluşan ince bir tabakadır. Şeker ya da kolayca şekere dönüşen nişastalı bir besin ağza girdiğinde bu bakteriler birkaç dakika içinde asit üretmeye başlar. Ağızdaki asitlik yükselir ve mine yüzeyinden kalsiyum ile fosfat çözünmeye başlar.

Tükürük bu süreci tersine çevirmeye çalışır. İçerdiği tamponlayıcı maddeler asidi nötrler, kalsiyum ve fosfat ise mine yüzeyine geri yerleşir. Bu onarım için zaman gerekir. Genel olarak kabul edilen yaklaşım, her şekerli atıştırmadan sonra ağzın yeniden dengeye dönmesinin bir süre aldığıdır. Bu süre çocuğa, tükürük akışına ve yenen besine göre değişir.

Gün içinde mine, bu kayıp ve onarım döngüsünü defalarca yaşar. Onarıma yeterince zaman kaldığı sürece mine dengesini korur. Asit atakları birbirine çok yakın olduğunda ise onarım tamamlanamaz, kayıp birikir ve önce beyaz bir leke, ardından çürük oluşur.

Aynı şeker, farklı zamanlarda farklı etki

Bir paket bisküvinin öğle yemeğinin sonunda bir seferde yenmesiyle, öğleden sonra boyunca birer birer yenmesi aynı miktarda şeker içerir. Ancak birinci durumda dişler tek bir asit atağı yaşar; ikinci durumda ise ağız saatlerce asitli kalır ve mine onarıma zaman bulamaz.

Bu nedenle tatlının ya da şekerli bir yiyeceğin, öğünün sonunda tatlı olarak verilmesi dişler açısından öğün aralarına yayılmasından daha az risklidir. Öğün sırasında tükürük akışı zaten artmıştır ve yemeğin diğer bileşenleri asidi dengelemeye yardım eder.

Aynı mantık içecekler için de geçerlidir. Bir bardak meyve suyunun yemekle birlikte içilmesi, aynı meyve suyunun pipetli kutudan uzun süre yudumlanmasından çok farklıdır. Çocuklar için en riskli alışkanlıklar, gün boyu elde taşınan şekerli bir içecek ya da sürekli açık duran bir atıştırmalık kabıdır.

Hangi atıştırmalıklar ağızda daha uzun kalır?

Sıklığın yanında, besinin ağızda ne kadar kaldığı da önemlidir. Yapışkan ve dişlere sıvanan besinler, yutulduktan sonra da azı dişlerinin çukurlarında ve dişler arasında kalarak asit üretimini uzatır. Bir lolipop ya da sert şeker ise ağızda uzun süre eridiği için tek bir atıştırma olsa bile dişleri uzun süre etkiler.

Nişastalı atıştırmalıklar da sanıldığı kadar masum değildir. Cips, kraker, mısır gevreği ve beyaz unlu ürünler ağızda kısa sürede şekere dönüşür ve dişlere yapışabilir. Tuzlu olmaları, çürük açısından tatlı yiyeceklerden farklı oldukları anlamına gelmez.

  • Ağızda uzun kalanlar: lolipop, sert şeker, karamel, lokum, meyveli jelibon, meyve pestili, kuru meyve.
  • Dişlere yapışanlar: kraker, cips, gofret, kek, bisküvi, şekerli mısır gevreği.
  • Ağızda kısa kalanlar ve dişe dost olanlar: peynir, sade yoğurt, çiğ sebzeler, bütün meyve, yumurta, uygun yaştaki çocuklar için çiğ kuruyemiş.

Dişler için uygun bir günlük düzen

Çocukların çoğu için üç ana öğün ve iki ya da üç planlı ara öğün, hem beslenme hem de dişler açısından dengeli bir düzendir. Önemli olan, ara öğünlerin belli saatlere bağlanması ve bunların arasında yalnızca su verilmesidir. Böylece dişler gün içinde sınırlı sayıda asit atağı yaşar ve aralarda onarım için zaman kalır.

Ara öğünlerde mümkün olduğunca dişe dost seçenekler tercih edilir. Tatlı ya da şekerli bir yiyecek verilecekse bunun ayrı bir atıştırma olarak değil, ana öğünün sonunda verilmesi önerilir. Okul ya da kreş saatlerinde çocuğun ne zaman yemek yediği öğrenilerek ev düzeni buna göre ayarlanabilir.

Örnek bir gün şöyle düşünülebilir:

  • Kahvaltı: yumurta, peynir, tam tahıllı ekmek, domates, salatalık; içecek olarak su ya da sade süt.
  • Kuşluk ara öğünü: bütün bir meyve ya da sade yoğurt.
  • Öğle yemeği: ana yemek; varsa tatlı burada, öğünün sonunda.
  • İkindi ara öğünü: peynirli tam tahıllı ekmek ya da çiğ sebze dilimleri.
  • Akşam yemeği ve ardından fırçalama; sonrasında yalnızca su.

Gün boyu atıştırmayı azaltmanın yolları

Gün boyu atıştırmanın çoğu açlıktan değil, alışkanlıktan, can sıkıntısından ya da ekran karşısında geçen zamandan kaynaklanır. Atıştırmalıkların açıkta, çocuğun kendi başına alabileceği yerlerde durması bu alışkanlığı besler. Atıştırmalıkları bir dolapta tutmak ve ara öğünleri sofrada, oturarak vermek, sayılarını kendiliğinden azaltır.

Ekran karşısında yemek, ne kadar ve ne sıklıkla yenildiğinin fark edilmesini zorlaştırır. Çizgi film ya da oyun sırasında bir kaba konan kraker veya çerez, kısa sürede saatlere yayılmış bir atıştırmaya dönüşür. Atıştırmayı ekrandan ayırmak, hem dişler hem genel beslenme için faydalıdır.

Çocuk öğün aralarında acıktığını söylüyorsa bu bir işarettir: Ana öğünler yeterince doyurucu olmayabilir ya da ara öğünlerin içeriği tok tutmuyor olabilir. Protein ve lif içeren ara öğünler, kısa sürede yeniden acıkmayı azaltır.

Kreş, okul ve büyükanne evi: düzeni korumak

Çocuklar gününün önemli bir kısmını evin dışında geçirir ve atıştırma düzeni çoğu zaman orada bozulur. Kreşte ya da okulda ara öğün saatlerini öğrenmek, evdeki planı buna göre ayarlamayı kolaylaştırır. Beslenme çantasına konan yiyeceklerin bir defada yenecek miktarda olması, gün boyu ara ara açılan bir paketten daha uygundur.

Büyükanne ve büyükbabalar, bakıcılar ve aile dostları çocuğa sevgilerini çoğu zaman bir şekerle ya da bisküviyle gösterir. Onlarla tatlıyı yasaklamak yerine zamanını konuşmak daha kolay kabul görür: Şeker verilecekse yemekten sonra, tek seferde ve ardından bir bardak suyla. Bu basit anlaşma, çocuğun hangi evde olursa olsun benzer bir düzen yaşamasını sağlar.

Gece atıştırması ve yatmadan önceki saatler

Uyku sırasında tükürük akışı azaldığı için gece ağızda kalan şeker ve asit, gündüze göre çok daha uzun süre etkili olur. Bu nedenle akşam fırçalamasından sonra yenen bir bisküvi ya da içilen bir bardak meyve suyu, gün içindeki aynı atıştırmadan daha fazla risk taşır.

Yatmadan önceki saatleri planlamak bu riski azaltır. Akşam yemeğinden sonra bir ara öğün verilecekse bunun fırçalamadan önce ve dişe dost seçeneklerden olması, fırçalamadan sonra ise yalnızca su verilmesi önerilir. Gece uyanan küçük çocuklara şekerli içecek ya da biberonla süt verilmesi de erken çocukluk çürüğünün bilinen nedenlerindendir.

Ne zaman diş hekimine başvurmalı?

Dişlerde, özellikle diş eti kenarında tebeşir beyazı mat lekeler, azı dişlerinin çiğneme yüzeylerinde kahverengi ya da siyah noktalar, tatlıyla ya da soğukla gelen sızlama fark ederseniz muayene planlayın. Beyaz lekeler başlangıç çürüğünün işareti olabilir ve bu aşamada fark edildiğinde çoğu zaman beslenme düzeni, fırçalama ve florür uygulamalarıyla ilerlemesi durdurulabilir.

Muayeneden önce birkaç gün boyunca çocuğun ne zaman ne yiyip içtiğini not etmek faydalıdır. Bu basit liste, hekimin çürük riskini değerlendirmesine ve aileyle birlikte uygulanabilir bir plan yapmasına yardımcı olur.

Santral Kids'te

Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?

Muayenede dişlerle birlikte çocuğun günlük beslenme düzenini de konuşuruz. Aileden birkaç günlük yeme ve içme saatlerini anlatmasını ister, atıştırma sıklığının dişlerdeki bulgularla ilişkisini çocuğun anlayacağı dille gösteririz.

Ailenin günlük yaşamına uyan, uygulanabilir küçük değişiklikleri birlikte planlarız. Başlangıç çürüğü ya da yüksek çürük riski varsa florür uygulaması ve fissür örtücü gibi koruyucu yöntemlerin gerekip gerekmediğine muayenede karar veririz.

Sık sorulanlar

Çocuğa günde kaç kez ara öğün verilmeli?

Çoğu çocuk için üç ana öğün ve iki ya da üç planlı ara öğün uygun bir düzendir. Önemli olan ara öğünlerin belli saatlerde verilmesi ve aralarında yalnızca su içilmesidir. Çocuğunuzun büyüme ve beslenme ihtiyacına göre çocuk doktorunuzun önerisi yol göstericidir.

Tatlıyı tamamen yasaklamak gerekir mi?

Tamamen yasaklamak çoğu zaman tatlıyı daha çekici hâle getirir ve sürdürülmesi zordur. Daha uygulanabilir yaklaşım, tatlıyı ana öğünün sonunda, sınırlı miktarda vermek ve öğün aralarına yaymamaktır. Böylece dişler ayrı bir asit atağı yaşamaz.

Meyve de sık yenirse çürük yapar mı?

Bütün meyve doğal şeker içerir ama lifi ve su içeriği sayesinde ağızda uzun kalmaz ve çiğneme tükürük akışını artırır. Bu nedenle meyve dişe dost ara öğünler arasında sayılır. Kuru meyve ve meyve pestili ise yapışkan olduğu için daha dikkat ister.

Atıştırmadan sonra her seferinde dişleri fırçalamak gerekir mi?

Her atıştırmadan sonra fırçalamak gerekmez; günde iki kez florürlü macunla fırçalamak temel kuraldır. Öğün aralarındaki atıştırmalardan sonra ağzı suyla çalkalamak ya da su içmek artıkların temizlenmesine yardım eder. Asıl önemli olan atıştırmaların sayısını sınırlamaktır.

Tuzlu kraker ve cips tatlı kadar zararlı mı?

Tuzlu olmaları çürük açısından masum oldukları anlamına gelmez. Kraker ve cips gibi nişastalı atıştırmalıklar ağızda kısa sürede şekere dönüşür ve azı dişlerinin çukurlarına yapışabilir. Sık yenildiklerinde şekerli atıştırmalıklara benzer bir etki yapabilirler.

Peynir gerçekten çürüğe karşı korur mu?

Peynir şeker içermez, tükürük akışını artırır ve içerdiği kalsiyum ile fosfat mineyi destekleyici yönde etki eder. Bu nedenle öğün sonunda ya da ara öğünde peynir yemek dişler için uygun bir seçenektir. Yine de peynir, fırçalamanın ve düzenli kontrolün yerini tutmaz.

Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.

İlk randevuyu birlikte planlayalım

Online randevu sisteminden size uygun saati seçin ya da bizi arayın; ilk ziyareti birlikte planlayalım.