Erken kayıp ne demektir?
Bir süt dişinin, kendi doğal değişim zamanından belirgin biçimde önce ağızdan çıkmasına erken kayıp denir. Örneğin Amerikan Diş Hekimleri Birliği'nin (ADA) diş çıkış tablosuna göre çoğu çocukta 10 ile 12 yaş arasında değişen ikinci süt azısının 5 yaşında çekilmesi, bu dişin yerinin altı yedi yıl boyunca boş kalacağı anlamına gelir.
Erken kaybın en sık nedeni ilerlemiş çürük ve buna bağlı enfeksiyondur. Düşme ve çarpmalar özellikle süt ön dişlerinde erken kayba yol açabilir. Daha seyrek olarak, bazı genel sağlık sorunları süt dişlerinin herhangi bir darbe ya da çürük olmadan erkenden sallanmasına neden olabilir.
ADA'nın tablosuna göre ilk süt dişleri çoğu çocukta 6–7 yaş civarında düşer. Darbe ya da çürük olmadan bundan çok önce, okul öncesi yaşta sallanan veya düşen bir süt dişi her zaman muayene edilmelidir. Bu durum nadir de olsa, çocuk hekimiyle birlikte değerlendirilmesi gereken bir genel sağlık sorununun ilk işareti olabilir.
Boşluk neden kapanabilir?
Dişler çene kemiği içinde sabit durmaz; komşu dişler ve karşı çenedeki dişlerle bir denge içindedir. Bir diş çıktığında arkasındaki ve önündeki dişler zamanla boşluğa doğru eğilip kayabilir. Karşı çenedeki diş de boşluğa doğru uzayabilir.
Bu kayma özellikle azı dişleri bölgesinde belirgindir. Çiğneme kuvvetleri arka dişleri öne doğru iter. Süt azısının yeri daraldığında, yıllar sonra o bölgeye sürecek küçük azı dişine yeterli yer kalmayabilir. Kalıcı diş bu durumda çapraşık, eğik ya da yan tarafa kaymış biçimde sürebilir ya da çene içinde gömülü kalabilir.
Yer kaybı çoğu zaman çekimden sonraki ilk aylarda daha hızlı gelişir. Bu nedenle boşluğun korunması gerekiyorsa kararın çekimden kısa süre sonra, hatta mümkünse çekimden önce verilmesi önemlidir.
Hangi dişin kaybı daha çok dikkat ister?
Her süt dişinin erken kaybı aynı sonucu doğurmaz. Etkiyi kaybedilen dişin türü, çocuğun yaşı, kalıcı dişin sürmesine ne kadar zaman kaldığı ve çenedeki mevcut yer durumu birlikte belirler.
Genel olarak azı bölgesindeki kayıplar ön bölgedeki kayıplara göre daha fazla yer kaybı riski taşır. Aşağıdaki liste genel eğilimleri gösterir; her çocuk ayrıca değerlendirilir:
- İkinci süt azısı: arkasındaki altı yaş dişi öne kayabildiği için en çok dikkat gerektiren kayıptır; özellikle altı yaş dişi henüz sürmemişse.
- Birinci süt azısı: komşu dişlerin kaymasıyla yer kaybı görülebilir, ön bölgedeki dişlerin dizilimi de etkilenebilir.
- Süt köpek dişi: alt çenede ön dişlerin kaymasına ve diş dizisinde orta hattın bir tarafa kaymasına neden olabilir.
- Süt ön dişleri: süt köpek dişleri sürdükten sonra kaybedildiğinde çoğu zaman belirgin yer kaybı olmaz; ancak görünüm, ısırma ve bazı seslerin söylenmesi etkilenebilir.
Kalıcı dişin sürme zamanı değişir mi?
Süt dişinin erken kaybı, altındaki kalıcı dişin ne zaman süreceğini de etkileyebilir. Kalıcı dişin henüz çok erken gelişim aşamasında olduğu dönemde süt dişi çekilirse, üzerini örten kemik ve diş eti kalınlaşabilir ve kalıcı dişin sürmesi gecikebilir.
Kalıcı diş sürmeye yakın bir dönemdeyken yapılan çekimlerde ise kalıcı diş beklenenden biraz erken çıkabilir. Bu nedenle hekim, çekimden önce röntgende kalıcı dişin gelişim aşamasına ve üzerindeki kemik miktarına bakar.
Süt dişinin kök ucundaki uzun süreli enfeksiyon da alttaki kalıcı dişi etkileyebilir. Bu dişlerde kalıcı diş bazen lekeli ya da mine kusurlu çıkabilir. Bu da enfeksiyonlu süt dişlerinin uzun süre beklenmeden ele alınmasının nedenlerinden biridir.
Yer tutucu ne zaman gerekir?
Yer tutucu, erken kaybedilen süt dişinin yerini kalıcı diş sürene kadar koruyan küçük bir apareydir. Her erken kayıpta gerekmez. Kalıcı diş birkaç ay içinde sürecekse, boşluk zaten yeterince genişse ya da kaybedilen diş yer kaybı riski düşük bir dişse hekim izlemeyi önerebilir.
Yer tutucuların farklı türleri vardır. Sık kullanılanlar, komşu dişe takılan bir halka ve boşluğa uzanan bir telden oluşan sabit apareylerdir. Birden fazla dişin kaybedildiği durumlarda çenenin iç tarafından iki yandaki dişleri birleştiren bir tel ya da çıkarılabilen plaklar kullanılabilir. Altı yaş dişi henüz sürmeden ikinci süt azısının kaybedildiği durumlar için özel tasarımlar vardır.
Hangi yer tutucunun seçileceği kaybedilen dişe, çocuğun yaşına ve iş birliğine göre belirlenir. Yer tutucu takıldıktan sonra düzenli kontroller gerekir; kalıcı diş sürmeye başladığında aparey çıkarılır.
Yer tutucu takılan çocuklarda apareyin çevresinin iyi fırçalanması gerekir, çünkü halka ve tel çevresinde plak kolayca birikir. Kontrollerde apareyin sağlam olup olmadığına ve kalıcı dişin sürme durumuna bakılır.
Çekimden sonraki ilk günler
Çekimden sonra hekimin verdiği gazlı bezin bir süre ısırılması kanamanın durmasına yardım eder. Uyuşukluk geçene kadar çocuğun yanağını ve dudağını ısırmaması için gözetilmesi, ilk saatlerde sıcak ve sert yiyeceklerden kaçınılması önerilir. Pipetle içmek ve çekim yerini parmakla ya da dille kurcalamak pıhtıyı bozabilir.
Çekim bölgesi dışındaki dişler aynı gün akşamdan itibaren normal şekilde fırçalanır. Çekim yerinin çevresi ilk günlerde nazikçe temizlenir. Ağrı kesici gerekirse ilacı ve miktarını hekiminize ya da eczacınıza danışın.
Çekim yapılan çocuk için bu deneyim de önemlidir. Diş perisinden bahsetmek ya da çekilen dişi saklamak bazı çocuklarda yaşananı daha olumlu hatırlamasına yardım edebilir. Çocuğun dişinin neden çekildiğini sade bir dille konuşmak, sonraki ziyaretlerde kaygıyı azaltır.
Erken kaybı önlemek için yapılabilecekler
Erken süt dişi kaybının büyük kısmı, zamanında fark edilmeyen çürüklerle ilişkilidir. Küçükken fark edilen bir çürük dolguyla, sinire ulaşmış bir çürük ise çoğu zaman süt dişine uygulanan kanal tedavisi ve kuronla korunabilir. Çekim çoğu zaman başka seçenek kalmadığında gündeme gelir.
Düzenli kontroller, günde iki kez florürlü macunla ve ebeveyn yardımıyla fırçalama, şekerli atıştırmaların sıklığının azaltılması ve gece biberonla şekerli içecek verilmemesi bu riski azaltır. Aktif oyun ve spor sırasında ağız yaralanmalarına karşı alınacak önlemler de ön dişlerin korunmasına yardım eder.
Ne zaman beklemeden başvurmalı?
Çekimden sonra ya da süt dişi beklenmedik biçimde düştüğünde aşağıdaki durumlarda gecikmeden hekime başvurun:
- Gazlı bez ısırtılmasına rağmen durmayan ya da yeniden başlayan kanama.
- Çekimden sonraki günlerde azalmak yerine artan ağrı, şişlik ya da ateş.
- Darbe ya da çürük olmadan, küçük yaşta sallanan ya da düşen süt dişi.
- Takılı yer tutucunun gevşemesi, kırılması ya da diş etine batması.
- Bir düşme ya da çarpma sonrası yerinden çıkan süt ön dişi; bu dişi yerine takmaya çalışmayın, alttaki kalıcı diş zarar görebilir.
Santral Kids'te
Santral Kids'te bu konu nasıl ele alınır?
Bir süt dişinin çekilmesi gündeme geldiğinde önce dişin kurtarılıp kurtarılamayacağını değerlendiririz. Çekim gerekiyorsa röntgende kalıcı dişin konumuna ve gelişimine bakar, boşluğun korunması gerekip gerekmediğini aileyle çekimden önce konuşuruz.
Yer tutucu ya da izlem kararını çocuğun yaşı ve çenedeki yer durumuna göre aileyle birlikte veririz. Ardından boşluğu ve kalıcı dişin sürmesini kontrollerde birlikte izleriz.
Sık sorulanlar
Süt ön dişi erken çekilirse konuşma etkilenir mi?
Bazı çocuklarda ön dişlerin eksikliği bir süre s, z ve ş gibi seslerin söylenişini etkileyebilir. Çoğu çocuk bu duruma kısa sürede uyum sağlar. Konuşmadaki değişiklik belirginse ya da uzun sürüyorsa hem diş hekimi hem de dil ve konuşma terapisti ile görüşmek yararlı olabilir.
Yer tutucu takılmazsa boşluk mutlaka kapanır mı?
Her zaman kapanmaz. Kaybedilen dişin türüne, çocuğun yaşına ve çenedeki yer durumuna göre boşluk korunabilir de, daralabilir de. Bu nedenle yer tutucu kararı kişiye özeldir; izleme kararı verilen çocuklarda boşluk kontrollerde ölçülerek takip edilir.
Yer kaybı olduysa ne yapılır?
Boşluk daralmışsa durumun derecesine göre hareketli ya da sabit apareylerle yer yeniden kazanılmaya çalışılabilir ya da ileride ortodontik tedavi planlanabilir. Erken fark edilen yer kaybında seçenekler çoğu zaman daha fazladır. Değerlendirme muayene ve röntgenle yapılır.
Çekilen süt dişinin yerine kalıcı diş ne zaman çıkar?
Bu süre, kalıcı dişin çekim anındaki gelişim aşamasına bağlıdır. Bazen birkaç ay, bazen birkaç yıl sürebilir. Hekim röntgende kalıcı dişin kök gelişimine ve üzerindeki kemiğe bakarak yaklaşık bir zaman tahmini yapabilir; kesin tarih verilemez.
Yer tutucu çocuğu rahatsız eder mi?
İlk günlerde çocuk ağzında yeni bir şey olduğunu hisseder ve dilini apareye götürebilir. Çoğu çocuk birkaç gün içinde alışır. Yapışkan ve sert şekerlemeler apareyi gevşetebileceği için kaçınılması önerilir. Batma ya da gevşeme olursa hekime başvurulur.
Yerinden çıkan süt dişini geri takmak mümkün mü?
Darbeyle yerinden çıkan süt dişleri genellikle yerine takılmaz, çünkü bu işlem alttaki kalıcı diş tomurcuğuna zarar verebilir. Kalıcı dişlerde ise durum farklıdır ve hızla hekime ulaşmak gerekir. Çocuğunuzun dişinin süt mü kalıcı mı olduğundan emin değilseniz hemen arayın.
Bu yazı Santral Klinik editör ekibi tarafından hazırlanmıştır ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı muayenede hekim tarafından verilir.
